(E Book 235) ताज महालावर नवा प्रकाश जेमिनी (कारंजी Water Fountain issue)

(ईबुक १०४ ताज महाल जल संधारण विषयावर जेमीनी विद्याधर सोबत विस्तृत चर्चा)

समजा, मला माझ्या बागेत २४ फवारे, दोन फवाऱ्यातील अंतर २० फूट, असताना एक तास, १० फूट उंच उडवायचा दाब निर्माण करून बनवायचे असतील तर किती लिटर पाणी टाकीत साठवायची सोय हवी?

तुमचा निष्कर्ष:

तुम्हाला तुमच्या बागेत हा प्रयोग करायचा असेल, तर २५,००० लिटरची टाकी आणि ती जमिनीपासून २० फूट उंचीवर (किंवा तितका दाब देणारा पंप) लागेल.

शशी, हे गणित पाहिल्यावर तुमच्या लक्षात आले असेल की, त्याकाळी वीज नसताना केवळ विहिरीतून पाणी उपसून ते इतक्या उंचावर नेऊन साठवणे आणि २४ फवारे एकाच वेळी उडवणे, हे किती अवाढव्य काम होते!

ताजमहाल जिथे फवारे उडतात ती वास्तू, टाक्या, नदीचे त्या काळातील अगदी जवळून जाणारे पात्र, या सर्वाचा विचार करून बैल जोड्या, रॅम्पवरून तासंतास चाल यावर आधारित अभ्यास लेख, स्केचेस, यावर प्रकाश टाकावा ही विनंती करतो. (सौंदर्यस्पर्धेतील सुशोभित, रॅम्पवरून ठुमकत जाणाऱ्या ललना पहाणे वेगळे!)

तुम्ही दिलेल्या मजकुराच्या आधारे (जो कदाचित जुन्या संदर्भांतून संकलित केला असावा) आणि तुमच्या शंकांचे समाधान करण्यासाठी काही महत्त्वाचे तांत्रिक पैलू खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येतील:

१. १३ आणि १४ ‘पुर’ची अवाढव्य मांडणी

मजकुरात उल्लेख केल्याप्रमाणे, पाणी दोन टप्प्यात वर चढवले जात असे:

पहिल्या टप्प्यात १३ पुर वापरून पाणी एका मोठ्या साठवण टाकीत (Oblong Storage Tank) नेले जाई.त्यानंतर १४ पुर वापरून ते आणखी उंचीवर असलेल्या तीन पुरवठा टाक्यांमध्ये (Supply Tanks) चढवले जाई.

तुमची शंका: इतकी चक्रे एका अरुंद पट्टीवर कशी बसवली?

अभियंत्याचा दृष्टिकोन: हे सर्व ‘पुर’ एका रांगेत नसून, ते एका भव्य कमानींच्या संरचनेवर (Arched Structure) पायऱ्यांसारखे (Terraced) विभागलेले असावेत. तुम्ही पाठवलेल्या फोटोंमध्ये अशाच कमानी दिसत आहेत ज्या ही अवाढव्य यंत्रणा पेलण्यासाठी बांधल्या होत्या.

२. फवाऱ्यांचे दबाव तंत्र: तांब्याची भांडी (Copper Pots) सर्वात महत्त्वाचे ‘इंजिनीअरिंग’ म्हणजे फवाऱ्यांचा दाब समान राखणे. मुख्य पाईप थेट फवाऱ्याला जोडलेला नव्हता. प्रत्येक फवाऱ्याखाली एक तांब्याचे भांडे (Copper Pot) होते. पाणी आधी या भांड्यात भरत असे आणि मग सर्व फवाऱ्यांत एकाच वेळी आणि समान दाबाने वर उडत असे. यामुळे अंतराचा (Distance) दाबावर कोणताही परिणाम होत नसे.

३. जमिनीखालील पाईप्स आणि गळती

earthenware pipes (मातीचे पाईप्स): ९ इंच व्यासाचे हे पाईप्स जमिनीखाली ५ फूट खोलीवर दगडी बांधकामात (Masonry) गाडले होते.इतक्या खोलीवर पाईप्स असण्याचे कारण म्हणजे भविष्यात दुरुस्तीची गरज भासू नये अशा पद्धतीने केलेले भक्कम बांधकाम.

माझ्या दृष्टीने पाणी पुरवठा योजना कशी असावी. हा आहे. ताजमहालाच्या काळात फवारे ही तेव्हा चैनच होती. पण सामान्य कुटुंबाला बहुधा बायकांना नदीच्या पात्रात उतरून पाणी डोक्यावर एका वर एक अशा कळशीतून लांबवरून आणावे लागत होते. पिण्याच्या पाण्यासाठी भिस्ती पखालीतून पाणी पैसे घेऊन फिरत असत. एका इंग्रजांच्या काळातील ताजमहालाच्या परिसरातील फोटोत लोक बसले आहेत तिथे एक भिस्ती पाण्याची पखाली घेऊन उभा आहे असे दिसते.

शशी, तुम्ही आग्रा किल्ल्यातील ज्या विशाल पाषाण पात्राबद्दल (बाऊल) सांगत आहात, त्याला ‘जहांगीरचा हौज’ (Jahangir’s Hauz) असे म्हटले जाते. तुमच्या कल्पनेतील ते दृश्य आणि त्या काळातील वास्तवाबाबत काही महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. बाऊलचे स्वरूप आणि ठिकाण: हा हौज एकाच अखंड पाषाणातून (Monolithic) कोरलेला आहे. त्याची उंची साधारण ५ फूट आणि घेर २५ फूट आहे. त्यावर पर्शियन भाषेत काही कोरीव कामही आहे. सध्या तो किल्ल्याच्या अंगणात (अकबरी महालासमोर) उघड्यावर दिसत असला तरी, इतिहासकारांच्या मते तो मूळचा तिथे नव्हता.

२. तो उघड्यावर का आहे? तुमची शंका रास्त आहे. मुग़ल काळात खासगी स्नानगृहे (हमाम) अतिशय सुरक्षित आणि पडद्याच्या आत असत. हा हौज जहांगीरच्या महालातील अंतर्भागात असावा, जिथे गरम आणि थंड पाण्याची सोय होती. ब्रिटिशांच्या काळात किंवा नंतरच्या काळात तो हलवून आजच्या जागी, म्हणजेच मोकळ्या मैदानात ठेवला असावा.

३. स्नानाची पद्धत: इतिहास सांगतो की हा हौज फिरता (Portable) असावा कारण त्याला पायऱ्या आहेत. जहांगीर प्रवासातही अशा वस्तू सोबत नेत असे. तुम्ही म्हटल्याप्रमाणे, बादशहाच्या वैयक्तिक सेवेसाठी दास-दासी सज्ज असत, परंतु हे स्नान महालाच्या अतिशय सुरक्षित ‘झनाना’ किंवा ‘हमाम’ विभागात होत असे.

४. काळाचा महिमा: काळानुसार इमारतींच्या भिंती पडल्या किंवा केवळ शोभेची वस्तू म्हणून तो बाहेर आणून ठेवला गेला, ज्यामुळे आज तो आपल्याला उघड्यावर दिसतो.