(E Book 222) मनोपदेश भाग २ श्लोक २१ ते ४०.

१. प्रस्तावना: श्रीराम – विश्वनिर्मिक शक्तीचे प्रतीक

विश्वाची निर्मिती करणाऱ्या परमशक्तीला मानवी रूपात ‘श्रीराम’ म्हणून पाहणे हे सामान्य मानवी मनासाठी अत्यंत सोपे, साधे आणि श्रद्धापूर्ण ठरते. या सगुण रूपाच्या उपासनेतूनच अंतस्थ रामाची अनुभूती होते आणि खऱ्या समाधानाची प्राप्ती होते. हा अहवाल श्रीरामाचे विश्वनिर्मिक शक्तीचे प्रतीक म्हणून असलेले महत्त्व, सगुण उपासनेची सुलभता आणि अंतर्मनातील रामाच्या चिंतनाचे आध्यात्मिक लाभ यावर सखोल प्रकाश टाकतो.

समर्थ रामदास स्वामी विरचित ‘मनोपदेश – मनाचे श्लोक’ हा केवळ एक काव्यसंग्रह नसून, तो जीवनाला योग्य दिशा देणारा एक तेजस्वी दीपस्तंभ मानला जातो.¹ हा ग्रंथ मनाच्या शुद्धतेपासून ते परमार्थ प्राप्तीपर्यंतच्या प्रवासात मार्गदर्शन करतो, आत्मचिंतन, सदाचार आणि ईश्वरनिष्ठा यांचा संदेश देत प्रत्येक मनाला शांती आणि समाधान प्रदान करतो.¹ या ग्रंथाच्या पहिल्याच श्लोकात श्रीगणेश आणि सरस्वतीला वंदन करून श्रीरामाच्या ‘अनंत मार्गावर’ (भक्तीमार्गावर) जाण्याचा संकल्प केला आहे.¹ हा संकल्प श्रीरामांच्या आध्यात्मिक प्रवासाचे अंतिम ध्येय श्रीरामच असल्याचे स्पष्टपणे सूचित करतो.

हिंदू धर्मातील मूलभूत तत्त्वज्ञान असे स्पष्ट करते की अनेक देवता असल्या तरी त्या सर्व एकाच मूळ तत्त्वाचे, म्हणजेच विश्वनिर्मिक शक्तीचे विविध आविष्कार आहेत. यामध्ये श्रीराम, शिवजी, दुर्गादेवी या सर्वांना एकच मूळ तत्त्व मानले आहे, ज्यातून समस्त विश्वाची निर्मिती झाली आहे.² हे श्रीरामांना विश्वनिर्मिक शक्तीचे थेट प्रतीक म्हणून स्थापित करते. वैदिक सिद्धांतानुसार, परब्रह्म श्रीराम हे एकच आहेत; तेच कार्य-कारण भेदामुळे अनंत (विष्णू, नारायण इत्यादी) रूपांमध्ये प्रकट होतात, परंतु तात्त्विकदृष्ट्या त्यांच्यात कोणताही भेद नसतो, केवळ नाम-रूप-लीलांमध्ये फरक असतो.³ हे विधान श्रीरामांना विश्वनिर्मिक शक्तीचे सगुण रूप म्हणून पाहण्याच्या संकल्पनेला तात्त्विक आधार प्रदान करते.

अमूर्त ‘विश्वनिर्मिक शक्ती’ किंवा ‘निर्गुण परब्रह्म’ ही संकल्पना सामान्य मानवी मनासाठी आकलन करणे कठीण असू शकते. परंतु, जेव्हा ही शक्ती ‘श्रीराम’ या मानवी, सगुण रूपात प्रकट होते, तेव्हा ती अधिक सुलभ, आकर्षक आणि श्रद्धेय बनते.⁴ ही सगुणता भक्ताला ईश्वराशी भावनिक आणि मानसिक स्तरावर सहज जोडणी साधण्यास मदत करते, ज्यामुळे आध्यात्मिक प्रवास अधिक सुकर होतो. ही सगुण उपासना निर्गुण तत्त्वापर्यंत पोहोचण्याचा एक प्रभावी आणि व्यावहारिक मार्ग ठरते.⁴ समर्थ रामदास स्वामींनी ‘राम’ या सगुण रूपाच्या चिंतनावर आणि नामस्मरणावर भर दिला आहे, कारण ते केवळ एक धार्मिक क्रिया नसून, मानवी मनाला स्थिरता, नैतिक बळ आणि अंतिम आध्यात्मिक समाधान प्रदान करणारे एक शक्तिशाली साधन आहे.⁶ ‘विश्वनिर्मिक शक्ती’ चे प्रतीक म्हणून श्रीरामाचे चिंतन करणे हे केवळ तात्त्विक ज्ञान नसून, ते दैनंदिन जीवनात शांती आणि उच्च नैतिक मूल्यांचे आचरण करण्यासाठी एक व्यावहारिक मार्ग आहे, जो अखेरीस मोक्षाकडे नेतो.⁶